ХАКАС ТІЛІ СӦБІРЕЛЕРНІҢ, ӰГРЕТЧІЛЕРНІҢ ХОЛЫНДА
15.12.2021
Хабарлар
![ХАКАС ТІЛІ СӦБІРЕЛЕРНІҢ, ӰГРЕТЧІЛЕРНІҢ ХОЛЫНДА ХАКАС ТІЛІ СӦБІРЕЛЕРНІҢ, ӰГРЕТЧІЛЕРНІҢ ХОЛЫНДА](/upload/iblock/ee6/ee67cd36bb4d69df865b3c06211b6b6b.png)
Тіл сурии. Пии аймаанда хакас тілінҷе ӱгредіг хайди тиліпчеткеннеңер паза аны ӱгренерінде хайдағ сидіксіністер сығысчатханнаңар чоохтасчабыс аймахтың ӱгредіг управлениезінің хакас тілінҷе кураторы Илья Сагалаковнаң
Хакас тілі суриинаң пасха, Илья Филиппович ідӧк аймахтың ӱгредіг организацияларында спорт тилізін, олған садтарына паза школаларға хорғыс полдыртпазын хайығда тутча паза даа пасха кӧстеглернең устапча.
Пии аймаа, Асхыс паза Таштып аймахтары чіли, хас-хаҷаннаң хакастар кӧп чуртапчатхан муниципалитетке саналча. Я, анзы аңдағ. Аймахта кӧп хакас ааллар, хайда хакас сӧбірелер чуртапча. Ол Ут, Чаптых, Кирбі, Сос пилтірі... Че амды пу ааллардағы чиит сӧбірелер паза оларның палалары пос тілін чахсы пілбинчелер тиирге чарир.
- Піс школаа килген хакас палалар аразында тӧреен тілні пілчелер бе, чох па тіп чыл сай істезіг иртірчебіс. Хайди сизінчебіс, олғаннар школаа килер алнында пос тілін чахсы пілбинчелер. Минің кӧрізімнең, пыролығ мында наа технологиялар, ӧӧнінде мобильнай телефоннар. Олған-узах оларға паза телевизорға матап кӧнік парир, анда, тізең мультфильмнер прай орыс тілінең сығарылча. Паза улуғ пыро іҷе-пабаларда! Палалары, чоохтаан нимені орта оңарып, аны табырах толдырыбызар учун, олар орыс тілінең чоохтасчалар. Пілчелер нооза, тӧреен тілнең чоохтасса, пала, аны піл полбин, ӱр сағын турар, - сағызын искірче Илья Сагалаков. - Я, амғы туста Хакасияда олғаннарға аймах учебниктер, ӱгредіг пособиелері, киндеҷектер сығарылча. Че андағы литература сӧстерін олғаннар чахсы оңар полбинчалар. Улуғларның даа андағ ниме пол парча. Чыллар парча, чуртас алысча. Піске, аннаң халбин, тиңнең тиңе хаалирға кирек тіп сағынчам. Тілге наа сӧстерні кирерге кӱстенерге.
Пии аймаанда хакас тілінең чоохтасчатханнарның саны хызырылчатханда, нинҷе-де чыл мының алнында пастағы классха килген ӱгренҷілернің аразында тіл марии иртіріл сыххан. Пӱӱл анда 13 олған араласхан, прайзы чиңіс тутхан. Оларға 10-ар муң салковай ахчалығ сертификат читірілген.
- Тіл мариинда араласхан палаларның іҷе-пабалары анаң Хакасияның национальнай паза территориальнай политика министерствозы иртірген марығда аралазардаңар сурыныс пічиин ысханнар. Анда олар прайзы таллағ иртіп алғаннар, сыйыхха 15 муң салковай алғаннар. Іди тӧреен тілні пілчеткен ӱчӱн олғаннар ахчалығ сыйыхха турысханнар. Сағынчам, олар килчеткен чылда пастағы классха килер олғаннарға кӧзідім поларлар. Кічіглері ідӧк тӧреен тілнең чоохтазарға кӱстензіннер, - чооғын узаратча ол.
Тіл мариинда полған на чыл Киндірліг пилтірі, Маткичіг, Чоғархы Киндірліг, Хызыл хара суғ, Улуғ Нонып ааллардағы школаларның кічіг ӱгренҷілері араласча. Анзы тиктең нимес. Пии аймаанда пу ӧӧн ааллар, хайда хакас тілі «чуртапча» тиирге чарир. Пуох ла школаларда хакас тілі предмет чіли апарылча.
Тӧреен тілні хайраллирында паза тилідерінде улуғ тоғыс апарчалар хакас тілі паза литература ӱгретчілері. Республика паза аймах синінде иртірілчеткен ӱгредіг марығларында Пии аймааның ӱгретчілері сыбыра постарын пӧзік синде кӧзітчелер. Олар Клавдия Сергеевна Чебодаева, Надежда Николаевна Сагалакова, Ольга Петровна Сагалакова, Эльза Алексеевна Чебодаева, Изольда Борисовна Чебодаева, Светлана Антоновна Кочелакова, Хыспира Борисовна Сагатаева паза даа пасхазы.
- Пу уғаа кӱстіг ӱгретчілер! Палаларға пӧзік піліс пирчелер. Тиктең нимес чыл сай иртірілчеткен хакас тілі паза литература олимпиадаларында оларның ӱгренҷілері сыйыхтығ орыннарға турысчалар. Аннаңар Пии аймаанда хакас тілі пу ӱгретчілернің сылтаанда хайраллалча тиирҷікпін, - чооғын узаратча управление тоғынҷызы.
Чиит специалисттер школазар тоғынарға килбинчелер. Олар Ағбанда халарға кӱстенчелер.
- Институт соонаң чииттерні тоғынарға чӧптепчетсебіс, чурт сурии турыбысча. Аалларда кізі чуртабинчатхан туралар пар, че олар килістіре нимес. Аннаңар амғы туста 40 - 60 частығ ӱгретчілер хакас тілін апарчалар. Таныхтирға кирек, мындағ кирек хакас тілі ӱгретчілерінең не нимес, пасха даа предметтерҷе ӱгретчілер чидіспинче. Халғанҷы чылда Пии аймаанзар 2 алай ба 3 ӱгретчі тоғынарға килген полар, неке. Оларның чал ахчазы пӧзік ле нимес, андағ улуғ тоғыс толдырарға. Оларға, айда турыстыра чал ахчазын алар ӱчӱн, 1,5 ставка апарарға кирек. Пу син тоғынарға, тізең, сидік. Тиктең нимес психологтар тіпчелер, кӱнде ӱгретчі алты урок иртірібіссе, ол, атакаа пар килген чааҷы чіли, майых парча. Амғы туста ӱгредерге ле нимес, ідӧк саарбахтарнаң тіл алызып аларға сидік. Олар постарын ӱгретчідең дее артыхха санапчалар, чоох испинчелер, харысчалар, - сағызын искірче хакас тілі кураторы.
Че, хайдағ даа сидіксіністер полза, оларны пӧгіп, хакас тілін хайраллирға паза тилідерге кирек. Ӧӧнінде хада-пірге тоғысты апарарға кирек ӱлгее, школаа, сӧбірее...
Мына ӱр ниместе Пии аймаанда «Тӧреен тіл - чонның худы» сӧбіре марии ирткен. Анда Чебодаевтер, Сагалаковтар, Топоевтер, Нарылковтар сӧбірелері араласханнар. Марығда пастағы орынны Сергей Чебодаевтің сӧбірезі холға кирген. Олар Маткичіг аалдаңнар. Республика синіне сыхханда, Чебодаевтер анда даа постарын пӧзік синде кӧзіткеннер! Марыға тимненерге оларға прайзы хабасхан...
Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 1 | 2 |
3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 |
17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 |
24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде