САҒЫС ХАНАДЫ ХООС СӦСТЕР ТАПТААН
19.01.2022
Хабарлар
![САҒЫС ХАНАДЫ ХООС СӦСТЕР ТАПТААН САҒЫС ХАНАДЫ ХООС СӦСТЕР ТАПТААН](/upload/iblock/cc8/cc83c10e85006bfb33eabeb3f902a220.png)
Газетабысха - 95 чыл. Пістің редакцияда ӱр чыллар тоғынған, позының адынаң газетабысты махтаға сығарған кибелісчі Моисей Баиновха пӱӱл 85 час толарҷых. Мында аның чайаачы узынаңар, чуртас чолынаңар танығлар
АНЫҢ СИИТ КӦГЛЕРІ
Моисей Романович Баинов, Москвадағы М.Горькийнің адынаң Литература институдын 1963 чылда тоозып, чуртазын хабарӌы тоғызынаң палғалыстыр салған тиирге чарир. Пістің редакцияда хабарӌы даа, тілбесчі дее полған.
Ол Алтай аймаандағы Хызыл Салда аалда 17 январьда 1937 чылда тӧреен. Ирте ӧкіс халған. Оолағасты Мона ууӌазы, пічікке кіргені Вера Яковлевна, ӧскіріп алған. Хайӌы-тахпахчылар тӧлі полчатхан иней пархаӌағын кічігдең сығара алыптығ нымахтар истерге, тахпахчылар мариин кӧрерге ал чӧрӌең. Іди ол аны пістің чонның пазылбаан ис-пайынаң таныстырарға харасчаң. «Хынығ нымах полза, хайӌының ахсынзар кіріп алған чіли ситкіп тыңнаӌаңмын», - хоости чоохтирға хынӌаң редакцияда хада тоғынчатхан чайаачы кӧңніліг улуғ арғызыбыс.
Пістің ӧме пірее ӱлӱкӱн-пайрам таныхтапчатса, Моисей Романович хайди даа сарнаӌаң. Аның ӱні сіліг полған. Саблығ кибелісчі ӧӧнінде тахпахтар толдырарға хынӌаң, Аршаннар чирінде чурттығ чонның кӧглерінең таныстырӌаң. Андағох оңдай-хылыхтығ полӌаң Алексей Иванович Котожеков, Аршаннар аалында тӧреен-ӧскен хабарӌы паза кибелісчі. Че ол чон тахпахтарын пос оңдайли алыстырыбызарға хынӌаң. Моисей Романович, тізең, чон кибірлерін хайраллаӌаң, пу тахпахты хайдағ туста паза кемнең искенін чоохтабох пирӌең. «Позымни поста, пасхазыни кирек чоғыл», - кӱлімзіреп салӌаң чайаачы ус, кӧглирін тоос салза.
Анзын ноға чазырӌаң за, хада тоғынчатханнарның піреезі аның кибелістерін чахсы оңар полбин халӌаң, чарыда чоохтап пирерге сурынӌаң. Моисей Романович сах андох ӧкпеленібісчең, ӧкіс-чамдыхха кӱлерге чарабас тіӌең. Ідӧк табырах амырап парӌаң, аар-пеер пас чӧріп, кибелізін тыыда хығыр сыхчаң. Тоос салза, ниме пілдізі чоғыл тіп сурӌаң. Ол кізі, арын парып, амды прай оңардым тіӌең.
Таныбас таа кізілернең хайди табырах пілізіп, танысчатханы, оой ла аптап алчатханы прайзыбысты даа чапсытчаң. Анзы газетаа пазыныс тузында харахха матап тасталӌаң. Редактор аны хайдар ызар, анда газетаа пазыныс кӧріндіре ӧс парыбысчаң. «Мин оларға кибелістерімні хығыр пирчем, - хаңалӌостанып, ӱндесчең саблығ чайаачы ус пістің сурығларыбысха нандырчатхан туста, анаң хосчаң. - Кізілернең чоохтазарға кирек».
Пірее ӧткін хылыхтығ студент табылып, пастап курстағы тоғыс пасчатса, анаң диплом тимнепчетсе, Моисей Баиновтың хабарлары хайдағ махалығ тілнең пазылғанын істезіп, алынӌа тоғыс сығарыбысса, уғаа чахсы поларӌых. Ол пістің чонның пазылбаан ис-пайына, хакастарның кӧг тиріглеріне, кибір-чозахтарына чарыдылған наука-практикалығ чоннар аразындағы чыылығларда аралазарға паза чоох тударға харасчаң. Анаң сағыстарынаң пістің газетада, альманахта ӱлесчең. Хайдағ даа сурығлар хоостыра аның позының тирең кӧрізі полӌаң. Аннаңар Моисей Романовичтің хабарӌы тоғызы істезіге турыстығ тіп санапчам.
«Хакас чирінің» редакторы полған Анатолий Угдыжеков кибелісчі Моисей Баиновтың чайаачы узын уғаа пӧзік паалаӌаң. Аннаңар, хада тоғынчатхан арғызыбыстың пайрамнығ тӧреен кӱні чағдапчатханда, аның 60 чазын пӧзік синде таныхтап, андағ саблығ кізіні тынаға турыстығ ӱдезібізерге парчан кӱзін салған, ӧӧнінде хакастар тоғынчатхан ӧмелерні азахха кӧдірген. Пістің чонның илбек оолғын тынаға турыстығ ӱдескебіс. Пірдең хайда - олаңай кізілерні кирбинчеткен «Интуристтің» чазағлығ пӧлиинде.
Сибдей Томның кӱстенгені хоостыра чыл сай 17 январьда Хакасиядағы Чайаачылар туразында, Моисей Баиновтың тӧреен кӱнін таныхтап, Хакас поэзиязының кӱні иртірілче. Андар кибелісчілер, Моисей Романовичті пілген кізілер чыылысчалар, чапсых тоғазығ иртірчелер.
ЧӰРЕЕ ЧУРТАС СІЛИИНЕ ӦРІНГЕН
Хайдағ андағ килкім пааластарны адирға кирек ухаанӌылас синніг чайаачы кізіде - илбек Баинде (поэт чіли ол позын іди таңмалаӌаң)? Иң не пастағызы ол - ямб!
Харааның ӱстӱнзархы нымырт ӧңі,
Аттар хараанҷа чарых чылтыстар,
Пазох чӱреем чуртас сілиине кӧӧреп,
Уйғу пирбеедег ӧӧрліг сағыстар...
Пу кибеліс чолларынаң - пис хадыл ямбтаң - Моисей Романовичтің «Таң Солбанында тоғазығ» кибелістіг романы пасталча. Нимезі мында хайхастығ? - сурзаңар, нандырӌаана кинделіг істезіглер кирек пол парғадағ, че хысхаӌахти чоохтаза, иң пурнада таныхтирбыс мыны...
Хайдағ даа кибеліс - ол иң пурнада ритм алай ба кибеліс чорығы. Кӧгӌі-сарынӌының узын, хайди музыканттар тидірлер, танып аларға чарир пастағы нотадаң. Сах ідӧк поэттің узы пасталча ямбтаң! Моисей Романовичтің парчан чайаачы узы ноға «ямбтаң» пасталчатханынаңар кӧмес-кӧмес чарыт пирерге сағынчам.
Орыс кибелізінің тархын чолында орыс чоны ямбтың на артых оңдайын урухтап алар ӱчӱн пір чӱсче чыл киректел парған! Симеон Полоцкийдең пасти Михайло Ломоносовха читкели, кибеліс чолы, хайди мин аны ойын пазында адапчам, пазылӌаң «ахсах» ритмнең, пілігӌілер аны силлабика тидірлер. Ямб оңдайларын орыстарда чазап салған М.Ломоносов ла.
Хакас кибелізінде, тізең, алыптығ нымахтар соонаң, кибелдіріс киреен толдыра істезіп, поэзияның сілиинеңер артыхти сағынып, матлама синге аны сығар салған Моисей Романович ле. Кибеліс кирее, тізең, иң пӧзікти чазалча кибелістіг романда! «Поэма» жанры мында толдыра нимес, ол иң пӧзиине чит полбинча.
Аннаңар тиктең нимес пу чоох пазын пастаан полғам силлабо-тоникаӌа кибелдіріс істіндегі чорых пілдіриинең. Сағынчазар ноға Моисей Романович кибелістіг романын ямбнаң пас салған, силлабиканаң нимес?
«Ахсах» ритмнең - силлабикадаң - Моисей Романович поэзиязар алғым чолын пастаан полған. Че, хайди ол позы чоохтаӌаң, кічіг туста хакас кибелістерін хығырчатса, харыл ла парӌаң полтыр. А.Пушкинні, тізең, холға алза, андағ «харылыстар» чоғыл. Ноға? Орыс поэзиязы ол тусха ямб чолын алғымни чоллахтап алчатпас па за! Амғы орыс улустың кӧбізі, кибеліс пасчатса, М.Ломоносов чуртасха кирген кибелдіріс чозахтарынаңар сағынминдаача. Ямб оңдайы орыстарда парчан кӧп текстте алғымни тарап парған.
Андағ оңдайнаң Моисей Романович, таныхтирға кирек, пизінӌі ле чыындызында «ахсахти» силлабика аразына ямбты хондыр салған! Мына ол кибеліс:
Тасхар ноябрь соолапча чиллернең,
Чирге ап-арығ тоолапча харлар;
Чӱреемде минің кӱӱлепче кӧглернең,
Кӧске чап-чарых кӧрінче чарлар.
Чыллар иртчедір азылып таңнары,
Чиксеен кӧптернің кӧзіне.
Саңнаан тӧллерге театрның саңнары,
Саңнаан чолларда тыыдып, ізеңее.
(«Кӱн сурнахтары», Ағбан, 1973 чыл)
Че чарир. Ямбты Моисей Романович урухтап алған, киріп алған кибеліс чолларына. Анаң чізе паза ноо нимезі пар?
Кибелістер жанрлар аймағы! Кибелдіріс чорығын холға кирчеткен арали хайди даа сағынарға кирек пол парча сӧс узының хойиинаңар. Кибелісчінің пайы паза хыйғазы жанрлар аймағында уғаа чахсы кӧрін парча! Чайаачы тоғыстарын кӧріп санға алза, адирға кирек кибелістіг тахпахтарны, олаңай тӧртліктер изерізін, поэмаларны, ырларны, алыптығ нымахти чазалған «Хан Тӧңісті». Оларның аразында хайди даа кибелістіг романын, иң пӧзікке сығарып, таңмалирға кирек. Мындох хоза таныхтирға кирек аның тілбестеглер кӧрімнерін - олар даа тілнің хоос оңдайларын пайыдарға уғаа килкім чардыхтығ тоғыс сині. Кӧзідімге алза, Моисей Романович «Евгений Онегин» романның чардыхтарын ямбнаң тілбестепче, че пурунғы тӱрктер пічіктерінде, тізең, пурунғыда полған сӧстер чориина тӧстенче.
Че кибелістіг романның чайаачы статузын, синін, тілін парчан пӱкӱли дее санға алза, анынаң тиңнесчең пір дее ниме чоғыл! Кибелістіг роман - кізінің ағылын (разум) иң пӧзік синде тутчатхан кӧрім паза чайаачыластығ таңма! Алыптығ даа нымахтар, чоохтирға кирек, ол синге чит полбинчалар паза анынаң тиңнес полбастар.
«Таң Солбанында тоғазығ» чайаачы тоғыс, чир ӱстӱндегі пасха тоғыстарны санға алза, хада пір синніг оңдайлығ. Ол санда мин адирбын иң кӧрімніг поэттернің аттарын: Гомер («Илиада» паза «Одиссей»), Вергилий («Энеида»), Лукреций («Природа вещей»), Данте («Божественная комедия»), Гёте («Фауст»), А.Пушкин («Евгений Онегин») паза даа илееде кӧп адалбаан мында килкімни чайаачы улус.
Ноо даа килкім поэт тілнің чайаачы кӧрімнерін паза сіліг теен нименің аймағын алғытча, пу танығлар кӧнізінең хайди даа стильге теелчелер. Кӧзідімге алза, «Евгений Онегин» пазыл парған 14-ер строка кибелдіріс хобылынаң, «Таң Солбанында тоғазығ», тізең, ӧӧнінде 20-ер кибеліс чолынаң киптел парған, Данте «Божественная комедияны» ӱзер чоллахтардаң пӱдірген полған.
Кибелістің хобылы - харахха пурнада тасталчатхан кибелдіріс оңдайы. Пу таңмалар хайди даа кибеліс эстетиказына кірче паза санға алылча.
Ӱзінӌі изеріс сағызымда чонның пӱкӱли чайаачы тирінізінеңер кӧмес чоохтап пирерге сағыс пар. ХХ чӱс чылның чорығында хакас чон кириллица пічиине кірген полған. Моисей Романович пічікте сӱӱл халчатхан сіліглес (эстетика) теен оңдайлардаңар сағынып, аның алнында пӧгін хайди даа турған полар: ноо тілнең пазарға? Орыстинаң на пасхан полза, аның кибелістерін хығырӌаң улус алғымни поларӌых, неке. Че илбек поэттер ноо-да хара пасхаӌыл оңдайнаң чон аразында тың тарабаан, че ам на кӱс алынчатхан тіл саринда пол парадырлар. Оларның кӧбізі тіл сурығларына улуғ хайығ салчатчаңнар. Іди Данте, ол туста толдыра синніг латин тілінең паспин, италия теен чон тілінең поэмазын чайап сыххан. Навои перстер тілінең пазып пастаан полған, че иң кӱстіг чидігліг кибелістерін чайап салған тӱрк тілінең, хайди ол позы пасчаң:
«Че тӱрктер родын хайдағ даа чирде,
Прай тӱрктер изін тутчам мин холда!» (тілб. Сибдей Том)
А.Пушкин французтар тілінең пасхан полза, ол анда даа килкім чидіглерге чидерӌік, неке, че орыс тілі ол туста ам на пик азахха турчатхан полған, аннаңар ол орыс тілін кӧдірерге кӱстенген.
Сах ідӧк Моисей Баинов: хакас тілінің поэзияӌа синінің сілиин кӧзіт пирер ӱчӱн, ол хакас тілінің чайаачы чозахтарын хабын сыххан. Чир ӱстӱнде илбек тіллернің иң пӧзік оңдайын паза чайаачы узын поэттердең артых пірдеезі кӧзіт полбинча. Хакас таа тілінде хоос сӧстер аймағының аразында иң пӧзік чайаачы статузын кибелістіг роман на тутча. Анзын за иң матлама синде кӧзіт пирген Моисей Романович Баинов ла. Аннаңар хакас тілінің матлама сілиинеңер чоох апарар алнында «ямб» теен оңнағдаңар пастирға кирек пол парған.
Сиргек хығырығӌы пілче полар тіп сағынчам, «Хан Тӧңіс» алыптығ нымах чоллахтарына тӧстене пазылған улуғ тоғыс «Таң Солбанында тоғазығ» роман соонаң киптелген осхас. Ноға? Чайаачы кізі, поэт, позының узын кӧрімни таптап салғанда, ол хати-хати пурунғыдаң читкен алыптығ нымахтар эстетиказына хайығ тартча. Поэт ол тоғызынаңар піди чоохтапчатхан осхас: «Кӧріңер, кибелістіг роман пазыл парды. Ол тілнің иң пӧзік чайаачы сині. Амды за кӧріңер, хайди Поэт, пічік чох кибірнің чайаачы узын санға алып, пурунғы хайӌылардаң халбин, оларның синін аннаң андар алғыдып, чайапча алыптығ нымахти стильӌе пазылған кӧрімніг илбек кибелісті».
Мында чайаачы оңдайлығ сарыс: кибелісчі Баин дее алыптығ нымахтың оңдайын хол ручка узында тударға піледірӧк!
Аннаңар поэттің пайрамнығ тӧреен кӱнінде чайаачы узына хати-хати хайығ салып, аны хати-хати хығырып, Моисей Романовичтің романын чахсы оңарарға итсе, ӱстӱнде адал парған чир ӱстӱндегі иң пӧзік синніг кибелісчілернің поэмаларын хайди даа хығыр сал турарға кирек. Оларнаң хости Моисей Романовичтің дее чайаачы чылтызы чарыхтаң чарых ла кӧрініп одырар. Анзына ікінӌілес пір дее чоғыл!
Автор :
Анатолий СУЛТРЕКОВ, Сибдей ТОМ
Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 1 | 2 |
3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 |
17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 |
24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде