Сорығдағы тағ ис-пайын аныҷаң комбинат хазнада чалғыс ла
![Сорығдағы тағ ис-пайын аныҷаң комбинат хазнада чалғыс ла Сорығдағы тағ ис-пайын аныҷаң комбинат хазнада чалғыс ла](/upload/iblock/06d/06df94036a3783463490b64837425047.png)
Тоғыс чорығы. Пу кӱннерде Хакасия пазы Валентин Коновалов Сорығ городсар чӧрген
ГОК-тың ТУЗАЗЫ
Сорығдағы тағ ис-пайын аныҷаң комбинат (ГОК) городтың ӧӧн предприятиезi полча. Пӱӱнгi кӱнде комбинаттың устағ-пастаа паза республика правительствозы предприятиенiң ӧткiн тилiзi ӱчӱн аймах оңдайлар тiлепчелер. Таныхтирға кирек, ферромолибденнi Хакасияда ла сығарчалар. Пiстiң хазнада Сорығдағы осхас иң кирексiнicнең тузаланчатхан предприятие паза чоғыл. Тилекейде дее андағ предприятие саннығ ла. Ферромолибденнең арачыланыс промышленнозында, хан тигiрнең палғалыстығ отрасльда, чурт-коммунальнай хоных киреенде тузаланчалар.
Пӱӱнгi кӱнде комбинатты хайраллап халҷаң оңдай пар. Амғы санкциялар прай кӱснең тоғынарға харығ ползалар даа, че хайдағ даа сынағ наа тилiҷең чоллар табарға полысча. Иң ӧӧнi – аннаң орта тузалан халары. Пiстiң Хакасияда пос производствозын, экономиканы ӧткiн тилiтчең прай оңдайлар пар.
Андағ пӧгiннең Хакасия пазы Валентин Коновалов Сорығ городтың, республика тилiзiнеңер предприятие тоғынҷыларының чӧптерiн, чуртаста тоғасчатхан ағырсымнығ сурығларын пiлiп аларға килген. Республиканың город-аймахтарын, аалларын тилiдерiне кӧп ахча позыдылча. Анзы кӧрiндiре, городтарның iстiндегi кӧрiмнерi чахсы саринзар алысча, олар иптелчелер.
– Пӱӱнгi кӱнде республиканың тилiзi хоостыра правительствоның 2019 чылда алыл парған ӧӧн стратегиязы пар, – таныхтаан Хакасия пазы В.О.Коновалов. – Ол 2030 чылға теере тоғынар. Андар пис ӧӧн кӧстег кир салғабыс. Иң пастағы орында кiзi турча. Аны хоостыра имнег, ӱгредiг, спорт киреен тилiдерi. Кiзiнiң, тӧреен чир-суунда халып, чуртаҷаң, тоғынҷаң, палаларын ӧскiрҷең кӧңнi пар поларға кирек. Iкiнҷi кӧстег – чир-чайаан. Полған на предприятие ибiркiнi кiрлебин тоғынарға кирек. Хайхастығ, сiлiг, пай чир-чайааныбысты хайраллап халары пiстiң ӧӧн пӧгiннерiбiстiң пiрсi полча. Ӱзiнҷi кӧстег – наа экономиканың тилiзi. Ол чир-чайаанға ӱрег ағылбинча. Андар кiрчелер аал-хонии, туризм, пӱдiрiг кирее, кiчiг паза ортын бизнес, ниик промышленность. Правительство пу отрасльларға полызарға хаҷан даа тимде. Тӧртiнҷi ӧӧн кӧстег – чоллар. Чахсы чоллар экономикаа тилирге оңдай пирчелер. Халғанҷызы – пiстiң ӧбекелерiбiс артысхан хайхастығ культура ис-пайын хайраллиры.
Сорығдағы предприятиенiң тоғынҷылары, городтың ӧткiн чуртағҷылары республика пазына сурығлар пиргеннер.
Галина СУШКЕВИЧ, профсоюз комитедiнiң кнезi, город чӧбiнiң депутады:
– Кiзi тоғыснаң на чуртабинча. Ол iдӧк тынанарға, хазиин тыыдарға кирек. Сорығ городтың иң ағырсымнығ сурығларының пiрсi – хазых хайраллиры. Пicтiң имнег туразында имҷiлер чидiспинче. Ағырыбыссабыс, Ағбанзар парып, анда ахчаа имненчебiс. Предприятиенiң устағ-пастаана улуғ алғызыбыс читiрчебiс. Имнег комиссиязын иртчеткен тоғынҷыларға хоза сыныхтағ иртерге килiссе, предприятие имҷiзер кiрiп алған ӱчӱн паза чол ахчазын тӧлеп пирче. Сорығзар имҷiлер тоғынарға килген ползалар, оларға чурт таа таап пирерҷiкпiс, че пiрдеезi килбинче. Аннаңар имҷiлер чидiспинчеткенде, пiске сидiк.
Хакасия пазы Валентин КОНОВАЛОВ:
– Имҷiлернi регионзар тартып алар ӱчӱн, халғанҷы чылларда аймах льготалар чуртасха кирчебiс. Пiс чуртты арендаа суурчатхан имҷее ай сай 10 муң салковай тӧлепчебiс. 2021 чылдаң сығара тоғысха наа ла кiрчеткен имҷее пiр хати пирiлчеткен 500 муң салковай тӧлепчебiс, фельдшерге – 350 муң салковай. Пылтырғыдаң сығара Харатастағы техникумда чииттер «сестринское дело» специальностьча ӱгренчелер. Республика бюджедiнең имҷiлерге чуртха чидiнерге полысчабыс. Пӱӱл пу кӧстеге 100 миллион салковай тимнеп салғабыс. Аның чарымызы тузаланыл парған, имҷiлер республиканың аймах аал-городтарында чурт алғаннар. Пазағы чылға пу кӧстеге план хоостыра 170 миллион салковай кӧр cаларға пӧгiнчебiс. Хакасияның хазых хайраллаҷаң министерствозы имҷiлернi республиказар тартар пасха даа оңдайлар тiлепче. Республикада пӱӱнгi кӱнде ӱгредiг учреждениелерiнең 700 азыра кӧстеглiг чӧптезiг идiл парған. Сорығдаң 13 кiзi андағ оңдайнаң ӱгренче. Соонаң олар тоғынарға нандыра айланарға киректер. Имҷiлернiң тоғынҷаң оңдайлары истiг полар ӱчӱн, iдӧк имнег учреждениелерiнде тыхтағ тоғыстары ӧткiн апарылча, чыл сай наа оборудование алылча. Специалист, наа ла тоғысха килзе, андағ ниме-нооға хайығ салча. Чазырҷаң ниме чоғыл, хонҷых Хызылчар крайында чал ахчазы пӧзiк, аннаңар пiстiң специалисттер андар тоғынарға парыбысчалар. Iзенчем, 2-3 чыл пазынаң имнег тураларында полызығ аларға оой арах полар, имҷiлер чидiспинчеткен сурығ кӧӧлҷе пӧгiлер. Хакасияда пӱӱнгi кӱнде 40 % имҷi чидiспинче. Пiс пандемия тузында илееде имҷi чох халғабыс. Улуғ частығлар тынаға парыбысханнар. Улуғ ачырғасха, нинҷе-де имҷi, наа чуғынҷах ағырығнаң кӱрезiп, чуртазын пир салған. ӱр ниместе ол имҷiлерге Харатастағы имнег туразы хыринда хумартхы аллеязын асхабыс.
Марина ГУРАЙ, Сорығдағы ГОК-тың экономикаҷа директоры:
– Сорыға паза пiстiң предприятиее специалисттер чидiспинче. Мының алнында пicтiң городта специалисттер тимнеҷең училище пар полған. Cорығда пазох андағ училище азыбысчаң оңдай пар ба?
Хакасия пазы Валентин КОНОВАЛОВ:
– Республиканың улуғ предприятиелерiнде, олох Коммунардағы алай Абазадағы рудниктернi кӧзiдiмге алза, специалисттер чидiспинчеткенi iле кӧрiнче. Чуртағҷыларның чардығы вахтанаң пасха регионнарзар тоғынарға парыбысча. Мында ахча тоғынып алҷаң чахсы оңдайлар полған полза, олар тӧреен чирлерiнде халарҷыхтар. Пiс ол сурығҷа тоғынарбыс.
Юлия НЕЧАЕВА, улуғ мастер:
– Городта мылча тоғынминча. Ноға?
Сорығ город пазы Владимир НАЙДЕНОВ:
– Я, пiстiң полған муниципальнай мылча. Пандемия пасталыбысханда, Роспотребнадзорның чарадии хоостыра ол чабыл парған. Мылча городха хорадығлар ағылчатхан. Ол тиксi тыхтағ тоғызын кирексiпчеткен: чылығ пирҷең системаны нааҷылиры, хырын алыстырары, iстiндегi тиксi тыхтағ тоғыстары. Аны нааҷылирына 25 миллион салковай киректелче. Пiс ол мылчаны идiнҷекке пирiбiзерге иткебiс, че инвестор табылбаан. Мылча кирексiнiснең тузаланмаан. Аны тоғындырар ӱчӱн пiс орындағы бюджеттең дотация тӧлеҷеңмiс. Кiзее пiр хати мылчаға пар килерге билет паазы 920 салковайға турарға кирек полған полза, че чуртағҷылар 280 салковай тӧлеҷеңнер. Ӧӧн хорадығлар муниципалитетке артылҷаң. Ағаа хоза, мылчаға асхынах кiзi чӧрҷең, пiр айда 34 ле кiзi. Чарытхы паазы iдӧк аарлығ, мылчаға айда 70 муң салковай сых парҷаң.
Хакасия пазы Валентин КОНОВАЛОВ:
– Пiлдiстiг, пӱӱнгi кӱнде мылчаға 25 миллион салковай табылбас. Ол ахчаа пiрее школаны нааҷылап аларға чарир. Экономика тилiзi министерствозы пу сурыға хайығ салар.
Iдӧк сурығлар сӧп-сап, чоллар, ээзi чох адайлар хоостыра полғаннар.
Пӱӱнгi кӱнде Сорығдағы улуғ предприятие пicтiң хазнаа ла тоғынча. Прай металлургия заводтары, нефть-газ отрасльлары заказтар хоостыра пiссер ле айланчалар. Сорығдағы ГОК паза город хада-пiрге тоғынчалар. Чылығ, суғ, чарытхы тӧлеглерi ӱчӱн предприятие городха чылда 20 миллион салковай позытча, социальнай кирексiнiстерге – 13 миллион салковай. Ам предприятие город iстiнде туралар ибiркiзiн иптепче, 11 олған ачығын турғысча. Ағаа 4,2 миллион салковай позытча. Социальнай учреждениелерде, школа, олған садтарында тыхтағ тоғыстарын иртiрерге, наа техника алай мебель аларға ГОК чыл сай ахча пирче. Iдӧк спорт мероприятиелерiне хайди даа хайығ салча, аны-мыны иртiрерге тӧремiл хабасча.
2 № ШКОЛАДАҒЫ ТЫХТАҒ ТОҒЫЗЫ
ГОК соонаң Хакасия пазы городтың 2 № школазындағы тыхтағ тоғызын кӧрерге парған. Сорығда прай ӱс школа тоғынча, тӧртiнҷi школа-филиал Чорба станцияда орныхча. 2 № школа иң иргi тiп саналча, ағаа 73 чыл. Анда тиксi тыхтағ тоғызы иртiрiлер. Пӱӱнгi кӱнде аның полларын ходырыбысханнар, ағаc кӧзенектернi пластикке алыстырчалар. «Ӱгредiг» нацпроект хоостыра тыхтағ тоғызына федеральнай, республика паза муниципальнай бюджет ахчазы позыдылча. Хорадығларны саназа паза тыхтағ тоғызын тиксi паалаза, ол пӱӱл наа чылға тоозылбас.
– Пӱӱнгi кӱнде олған садтарынзар, школаларзар теес чоғыл. Аннаңар хоза наа пӱдiрiглер город кирексiбинче. Че иргi пӱдiрiглер СанПиН-ның паза ӧрт сығарбазының наа нормативтерiне килiспинчелер, – искiрген город пазы Владимир Найденов. – Национальнай проект хоостыра 2 № школаның кӧзенектерiн, полларны паза чылығ пирҷең системаны алыстырыбызарға пӧгiн тутчатхабыс. Прай смета-проект пiчiктерi тимнел парған, контракттарда хол салыл парған. Че тыхтағ тоғызы тузында иргi ағас полларны ходырыбысханда, алтындағы конструкция прай iрiктеп парған тiп iлезiне сығысхан. Аны хоостыра республика правительствозында табыраанҷа чыылығ иртiргебiс. Ӱгредiг министерствозы паза пасха даа специалисттер экспертиза иртiрерге кирек тiп пiр чӧпке килгеннер. Экспертиза иртiрiлген соонаң проект тимнебiскебiс. Ам ол сыныхтағ иртче. Аны хоостыра школаның тыхтағ тоғызы 80 миллион салковайға тур парарға айабас. 9 чыллығ 2 № школаның ӱгренҷiлерiне пу тыхтағ тоғызы харығ полбас. Олар 1 № школада iкi cменада ӱгренерлер. Анда прайзын iзiг чииснең азырирлар.
Физкультураа олғаннар спорткомплекссер чӧрчелер. Че пӱӱнгi кӱнде анда iдӧк тыхтағ тоғыстары парча. Хакасия пазы пу тоғыс чорығында ол спорткомплексте полғанох. Анда улуғ спортзалны тыхтапчалар. Iдӧк тыхтағ тоғыстары бассейнде, душтарда киректелче. Ол пӧлiктерде сыбыра сыхтығ полчатханнаңар паза вентиляция чохтаңар, кафель плиткалары тоолапча.
ЧУРТАҒҶЫЛАРНАҢ ТОҒАЗЫҒ
«Металлург» культура туразында Хакасия пазын город чуртағҷылары чидiкпин сахтааннар. Пiлдiстiг, полған на кiзiнiң позының ағырсымнығ сурии тыс пирбинчеткен. Олар ол-пу сурығны регион пазы ла пӧгiп алар тiп iзенicнең тоғазыға килгеннер. Iдӧк чыылығда Хакасияның спорт министрi Сергей Кочан, республиканың ӱгредiг паза наука министрiнiң тоғызын толдырчатхан Анатолий Бутенко, Сорығ город пазы Владимир Найденов, городтағы имнег туразының ӧӧн имҷiзi Василий Яркин араласханнар.
Геннадий КИРБИЖЕКОВ, Чорба станцияның чуртағҷызы:
– 27 августта пiс Аал кӱнiн таныхтирға тимненчебiс. Ӱлӱкӱнде ат чарызы полар. Хомзынысха, сыйыхтарға ахча чоғыл. Правительство ол сурығны пӧгерге полыс пирерҷiк пе?
Хакасия пазы Валентин КОНОВАЛОВ:
– Бюджетте ахчаны кӧр cалар ӱчӱн, андағ сурығларны азынада пӧгерге кирек. Че аал хонии министерствозына чахығ пир саларбын.
Анаң олох чиит оол iкiнҷi суриинаң айланған:
– Маллар хадарҷаң орын чоғыл. Прай чирлер арендада, сиденнел парғаннар. Маллар тимiр чолда поезд алтына кiрчелер, аал iстiнҷе пойли чӧрчелер. Пастух чаллирға аарлыға тур парча.
Сорығ город пазы Владимир НАЙДЕНОВ:
– Пӱӱнгi кӱнде пiр пас малны айда хадарарға 900 салковайға тур парча. Пiрее кiзiлер онар алай отызар мал тутча. Аны хатабысса, пастухха тӧлирге сынап аарлыға сых парча. Мал ээлерi анҷа пас ӱчӱн тӧлирге хынминчалар. Чирлер хоостыра ниме чоохтирбын. Олар сиденнел парғаннар тiпчезер. Совхоз тузындох ол хыраларда ас ӧсчең. Хыраларны хадарҷаңнар. Пастух кӧрбин халған арада мал хыразар кiрiбiссе, оларны пиктеп салҷаңнар. Ээлерi, штраф тӧлеп, малларын сығарҷаңнар. Аннаңар ол тустаң сығара пiр дее ниме алыспаан. Ол чирлер сиденнелчелер. Мал хадарҷаң орыннар пар, че ол орынға теере малны сӱрҷең пастух чоғыл. Малларын кӧрбинчеткен кiзiлернi хатығлирға кирек. Андағ полбаза, поезд алтына кiр парған iнектернiң ээлерi дее табылбинча.
Елена СМЫКОВА, музыка ӱгретчiзi:
– Сорығ городта ӱгретчiлер чидiспинче. Ол сурығны хайди пӧгерге?
Хакасияның ӱгредiг паза наука министрiнiң тоғызын толдырчатхан Анатолий БУТЕНКО:
– Школаларзар ӱгретчiлернi тартып алар ӱчӱн министерство хайдағ тоғыс апарча? Иң пастағызы, ХГУ-да кӧстеглiг орыннар пар. Iдӧк Хызылчардағы ӱгретчiлер институдында кӧстегҷе ӱгренҷең чӧптезiг ит салғабыс. Аннаңар школаны чахсы аттестаттығ тоос салған чииттернiң университеттерде тикке ӱгренҷең оңдайлары пар. Ол тоғысты ӱгредiг министерствозы апарча. Институт соонаң школазар тоғынарға килген хызыл дипломнығ специалист пастағы ӱc чыл чал ахчазына хоза 50 % хоза тӧлег алча, кӧк дипломнығ килзе, ағаа чал ахчазына 30 % хоза тӧлелче. Амды 1 сентябрьдаң сығара ӱгредiг учреждениелерiнде iстенчеткен специалисттернiң чал ахчазы 20 %-ке ӧс парар.
– Сорығ городта чайғызын iзiг суғ чох полча, – теен частаныбысхан ипчi.
– 2019 чылдаң cығара пӱӱнгi кӱнге теере Сорығ городтың чылығ пирҷең системазын тоғындырарына республика бюджедiнең 65 миллион салковай хорадылған. Че ол система чахсы тоғынар паза чайғызын iзiг суғ тӧремiл пирiлер ӱчӱн, аны толдыразынаң нааҷылирға кирек. Ол сурығны республика правительствозы, город администрациязы паза тағ иc-пайын аныҷаң комбинат хада пӧкчелер, – нандырған республика пазы.
Чоннаң чоохтазығ iкi час парған. Хай пiрее чуртағҷылар сурығларын регион пазының полысчыларына чаҷында пазып артысханнар, андох палғалысчаң телефоннарын, адрестерiн кӧзiткеннер.
Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 1 | 2 |
3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 |
17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 |
24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 |