Хабазығ сині чылдаң чылға хозылча
08.02.2024
Хабарлар
![Хабазығ сині чылдаң чылға хозылча Хабазығ сині чылдаң чылға хозылча](/upload/iblock/d92/wukalvxssbvwoxnz1disvmrks3jxk4mb.jpg)
Алтай аймаандағы «Бирюса» ООО-да хыра тоғыстары
Кӱстiг хазна – iзестiг тилiс. Халғанҷы чылларда Россияда аал хонии тилiпчеткенi таныхталча. Анзына хазна программалары чуртасха кирiлчеткенi теелче
Хазнадағы аал хонии тилiзi
1990 чылларда пiстiң хазнада аал хонииның оой нимес тузы полған. Совхозтар изелiп, акционер пiрiгiстерi тӧстелгеннер. Че олар даа, нинҷе-де чыл тоғынып, чабыл парҷаңнар.
1998 чыл иң сидiк полған. Россияда аал хонии ниме-ноо сығарызы 53 % тиңнелче, 1989 чылдағызынаң тиңнестiрзе. Ит сығарызы iкi хати хызырыл парған. 1999 чылдаң сығара аал хонии тилiп сыххан.
2001-2002 чылларда Россия тоңастығларны пасха хазназар сығара тарт сыхча. Оларның синi 7 миллион тоннаа тиңнелген. Россия пуғдайны хырығ озаринзар сатчатхан 10 хазна паза асты сатчатхан пис хазна санында полған.
2003 чылда хырығ озаринзар ит садарына квота пирерiнеңер чарадығ алылған. Анзы мал идi сығарызы ӧзiзiне теелген.
2006 чылда Россияда аал хонии тилiзiне хазна хабазиин пирерiне кӧстелген «Аал хонии тилiзi» нацпроект чуртасха кирiл сыххан.
2000 – 2009 чылларда Россияның аал хониинда 42 % ӧзіс полған. Ӧзiмнер ӧскiрерiнiң ӧзiзi 57 %, мал ӧскiрерiнiң – 27 %. 2009 чылда аал хонии ас-тамааның паза ниме-ноозының экспорты 10 хати ӧс парған, 9,97 миллиард долларға тиңнелген.
2014 чылда 18,9 миллиард долларға ас-тамах экспортха сығарылған. 2015 чылда аал хонии ӧзiзi 2,6 % тиңнелген, 2016 чылда – 4,4 %. 2016 чылда пiстiң хазнада 119 миллион тонна тоңастығлар ӧскiрiлген. Чыл салтарларынҷа тиксi тилекейде Россия пуғдай экспортынҷа пастағы орында полған. 2017 чылда аал хонии ӧзiзi узарадылча, аал хонии ниме-ноозы сығарызының индексi 2,4 % тиңнелче. Пiстiң хазнадаң аал хонии ниме-ноозының экспорты 20,7 миллиард салковайға тиңнелче. 2017-2018 чылларның салтарларынҷа, тоңастығларның экспортынҷа Россия iкiнҷi орында полған, пуғдайның – пастағы.
2020 чылларда Россиядаң ас-тамах экспорты импортты асча. 2020 чылда аал хонии ас-тамаа экспорты 30,665 миллиард долларға тиңнелче паза 2019 чылдағызын 20 % асча. 2021 чылда экспорт 38 миллиард долларға тиңнелче.
2022 чылда хазнада тиксi 150 миллионға чағын тонна тоңастығлар чыылған, ол санда 104,4 миллион тонна пуғдай. 2023 чылда таарығ чирлерiнiң улии 50 муң гектарға ӧс парған паза 2 миллион гектарны ас парған.
Росстат искiриинең, 2022 чылда пiстiң хазнада аал хонии ниме-ноо сығарызы 10,2 % ӧс парған.
Хакасиядағы саннар
Республиканың аал хонии паза ас-тамах министерствозы искiриинең, 2023 чылда 178 муң тонна тоңастығлар паза бобовайлар чыыл парған, 205 муң тонна от пилетел парған. 2011 чылны тиңнестiрiге алза, Хакасияда 173,9 муң тонна тоңастығлар чыылған.
2023 чылның кiчiг хырлас айына республиканың прай кӧрiмнiг хоныхтарында 165,8 муң пас iнек мал саналған, 2011 чылда – 73,4 муң пас. Хойлар паза ӧскiлер саны 354,2 муң пасха тиңнелген, 2011 чылда – 199,3 муң пасха.
![](/news/DSCF7917.jpg)
Грант хабазии полызиинаң хой саны ӧсче
Хакасияда аал хониин тилiдер пӧгiннең аймах программалар чуртасха кирiлчелер. Олар аал хонии ас-тамаан сығарызынаң айғасчатханнарға хабазарына паза аалларда чуртас синiн кӧдiрерiне кӧстелгеннер.
Cӧбiре фермаларына хабазығ
2012 – 2023 чылларда Хакасияның сӧбiре фермалары тилiзi программазына бюджеттең 576 млн 654 муң артиинаң салковай позыдылған. Ол санда федеральнай бюджеттең – 496 млн 792 муң салковай, республика бюджедiнең – 79 млн 862 муң салковай.
Пу тусха Хакасияның аал хонии паза ас-тамах министерствозынзар грант аларына марыға 127 сурыныс пiчии кiрген. 70 кресен-фермер хонии программа араласчызы полыбысхан.
Наа ла тоғынып пастапчатханнарға
2012 – 2020 чылларда Хакасияның наа ла тоғынып пастапчатхан фермерлер хабазиина 488 млн 908 муң салковай позыдылған, ол санда федеральнай бюджеттең – 400 млн 557 муң артиинаң салковай, регион бюджедiнең – 88 млн 352 муңҷа салковай. Хакасияның аал хонии паза ас-тамах министерствозынзар гранттар мариина 573 сурыныс пiчии кiрген. 274 фермер хабазығ программазында араласхан. 2021 чылдаң пу программаның тоғызы тохтадылған.
Мал тударынаң айғасчатханнарға
2012 – 2023 чылларда Хакасияның мал ӧскiрерiнең айғасчатхан сӧбiре фермаларына бюджеттең тиксi 576 млн 654 муң артиинаң салковай пирiлген. Ол санда федеральнай бюджеттең – 496 млн 793 муңҷа салковай, республика бюджедiнең – 79 млн 862 муң салковай. Хакасияның аал хонии паза ас-тамах министерствозынзар хазна хабазиин алар марыға 127 сурыныс пiчии кiрген. Программа тоғынып пастааннаң 70 кресен-фермер хонии хабазығ алып алған.
Потребитель кооперативтерiне
2017 – 2023 чылларда Хакасияның аал хонии потребитель кооперативтерiнiң материально-техническай тилiзi программазы хоостыра пiстiң регионға 95 млн 740 муң салковай позыдылған, ол санда федеральнай бюджеттең – 87 млн 729 муң салковай, республика бюджедiнең – 8 млн 010 муң артиинаң салковай. Пу чыллар аразына Хакасияның аал хонии паза ас-тамах министерствозынзар хазна хабазиин аларына 11 аал хонии потребитель кооперативiнең сурыныс пiчии кiрген, сигіс кооператив грант алып алған.
Агростартап
«Кiчiг паза ортын пос кирее паза пос кирее пастаана хабазары» нацпроект паза «Кiчiг паза ортын пос киреенiң тилiзi» регион проектi хоостыра 2019 – 2023 чылларда Хакасияа 162 млн 746 муң салковай позыдылған, ол санда федеральнай бюджеттең 161 млн 090 муң салковай, республика бюджедiнең – 1 млн 655 муң 569 салковай.
Тӧрт чыл аразына Хакасияның аал хонии паза ас-тамах министерствозынзар «Агростартап» грант аларына 124 сурыныс пiчии кiрген. 46 кресен-фермер хонии хабазығ алған.
Аалларның тиксi тилiзi
2020 чылдаң Россияда «Аалларның тиксi тилiзi» хазна программазы чуртасха кирiлче. Хакасия пу программада ӧткiн араласча, 2020 – 2022 чылларда программа хоостыра чуртасха кирiлген проекттер санынҷа иң ӧткiн пис регион санына кiрче.
Хазна программазы хоостыра чонның чурт оңдайларын чахсыландырарына социальнай тӧлег пирiлче: найм чӧптезии хоостыра пирерiне туралар пӱдiрiлче, ааллар иптелче, аалларда iсчең суғ системалары пӱдiрiлче паза нааҷылалча, транспорт инфраструктуразы тилiпче. Прай пу тоғыстарға федеральнай, республика, орындағы бюджеттердең ахча паза бюджеттегi нимес ахчалар тартылча.
2020 – 2022 чылларда программаҷа аалдағы инфраструктура тилiзiне 1,5 миллиард салковай хорадылған, ол санда федеральнай бюджеттең – 1,3 миллиард салковай.
Ааллардаң специалисттер кӧспезiннер тіп, оларның чурт оңдайлары чахсыландырылча. 31 сӧбiрее тура пӱдiрерiне паза чурт садызарына социальнай тӧлег пирiлген. 71 тура пӱдiрiл парған, ол санда Асхыс аалда кӧп квартиралығ пiр тура. 7885,9 квадрат метр чурт тузаланысха кирiлген. Пӱдiрiлген чурт социальнай киректе iстенчеткен тоғынҷыларға пирiлген.
Ағбан пилтiрi аймаандағы Томыҷахтар аалында культура-тынағ кiнi, спорт комплексi тиксi тыхтал парғаннар, спорт площадказы пӱдiрiлген, амбулаторияа оборудование алылған.
Ағбан пилтiрi аймаандағы Тазоба пилтiрiнде модульлығ имнег амбулаториязы пӱдiрiлген, орамада пiр километр чарытхы тартылған, кӧп тузалығ спорт площадказы тӧстелген, школа паза культура-тынағ кiнi тиксi тыхтал парған.
Шира аймаандағы Жемчужнай аалда 150 орынға Культура туразы пӱдiрiл парған, ортымах паза музыка школалары тиксi тыхталғаннар, школа автобузы паза санитар транспорты алылғаннар.
Таштып аймаандағы Ибiг аалға школа автобузы паза санитар транспорты алылған, школа, олған сады паза Культура туразы тиксi тыхталғаннар.
Боград аймаандағы Первомайскай аалның Культура туразына автобус, школаа спорт оборудованиезi алылған, Культура туразы пӱдiрiл парған, школа тиксi тыхталған.
Асхыс аймаандағы Ӧӧк пилтiрi, Пирiкчул, Палыхтығ суғ аалларның школаларына автобустар, спорт оборудованиезi алылған, школалар, Культура туразы тиксi тыхталғаннар, суғ пирҷең система нааҷылалған.
Асхыста 1,61 миллиард салковайға ӱс чыллығ проект чуртасха кирiлче. Аны хоостыра школа-интернат, Калининдегi ортымах школа, олған садтары, Асхыс аймаандағы хоза ӱгредiг пирҷең кiн, Асхыс аймааның культура кiнi, М.Е.Кильчичаковтың адынаң аймахтағы ӧӧн библиотека тиксi тыхталғаннар, Калининдегi тиксi ӱгредiглiг школаа паза Асхыстағы лицей-интернатха спорт оборудованиезi алылған, 500 метр канализация сетьi, 480 метр суғ пирҷең сеть, 500 метр чылығ пирҷең сеть пӱдiрiлген. 825 орынға ортымах школаның паза олғаннарға паза чииттерге кӧп тузалығ кiннiң пӱдiрии пасталған. Проект 2022 – 2024 чылларға чуртасха кирiл парарға кирек. 15 тоғыстың 13-i толдырыл парған.
Транспорт инфраструктуразы тилiзiнҷе Таштып аймаандағы Кiчiг Арбыт – Улуғ Арбыт автомобиль чолының 7,4 километрi, Чапаев аалзар парчатхан чолның 0,632 километр кизегi паза тахта нааҷылалғаннар.
2023 чылда «Аалларның тиксi тилiзi» хазна программазы хоостыра 1,38 миллиард салковайға тоғыстар толдырыл парғаннар, ол санда федеральнай бюджеттең пирiлген 1,272 миллиард салковай.
Алтай, Асхыс, Боград, Ағбан пилтiрi, Таштып паза Шира аймахтарындағы 13 сӧбiре чурт оңдайларын чахсыландырарына (чурт пӱдiриине) социальнай тӧлег алып алған. Аалларзар тоғынҷылар тартар пӧгiннең тоғыс тура пӱдiрiл парған. Тиксi 1216 квадрат метр тузаланысха кирiлген.
Аалларның кӧрiмiн чахсыландырарынҷа 12 проект чуртасха кирiлген. Орджоникидзе, Ағбан пилтiрi, Асхыс, Алтай, Шира, Боград аймахтарында, Саяногорскта, Ымай посёлокта сӧп-сап чығҷаң 120 орын тӧстелген.
Транспорт инфраструктуразын тилiдер программа хоостыра Ағбан пилтiрi аймаандағы Тазоба пилтiрiнде алты автомобиль чолы паза Таштып аймаандағы Ибiг аалда пiр чол тыхталғаннар.
Аалларны иптир программа хоостыра 2023 чылдаң 2025 чылға теере 3,05 миллиард салковайға, ол санда федеральнай бюджеттең 2,5 миллиард салковай, ӱс проект чуртасха кирiлче.
2023 чылдаң сығара Алтай аймаанда ӱс чыллығ проект чуртасха кирiлче. Хубачар аалда «Теремок» олған сады тыхталған, орамаларда чарытхы тартылған, Хойбал аалда модульлығ амбулатория пӱдiрiлген. 462 орынға Культура туразының, канализация сетьiнiң, 120 орынға олған садының, олғаннарға паза чииттерге кӧп тузалығ кiннiң пӱдiрии пасталыбысхан.
2023 чылда Таштып аймаанда iкi чыллығ проект чуртасха кирiл сыххан. Кiчiг Арбыт аалда олған сады паза школа тиксi тыхталған, Кiчiг Арбыт аалдағы имнег туразына санитар транспорты алылған. Улуғ Арбыт аалда ӱгретчi туразы пӱдiрiл парған. Арбыт аалда 150 ӱгренҷее школаның, Кiчiг Арбыт аалда суғ алҷаң орынның паза канализация сетьiнiң пӱдiрии пасталыбысхан.
Сомнар «Хакас чирi» газета редакциязы архивінең
Автор :
Оксана Челтыгмашева
Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 1 | 2 |
3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 |
17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 |
24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде