Аалларны хайраллирына кӧстегліг программа Картойны ал халар ни?
21.03.2024
Хабарлар
![Аалларны хайраллирына кӧстегліг программа Картойны ал халар ни? Аалларны хайраллирына кӧстегліг программа Картойны ал халар ни?](/upload/iblock/47c/balikiuj5ym941s60kk56p1rnpsdvniz.jpg)
Картой аал
Чир-суубыс мында пасталча. Асхыс аймааның кiчiг паза ыраххы аалларының пiрсi Картой аал полча. Аал туралары удур-тӧдiр оортах турғлапчатханнаңар пастағы кӧріснең ол улуғ пiлдiрче. Че сынында анда кӧп кiзi чуртабинча. Картойдағылар хайди хоных апарчатханын, нимее ӧрiнчеткенiн паза хомзынчатханын пiс пiлiп алғабыс
Аал чуртазы
Картой Кызлас аал чӧбiне кiрче. Аннаң пасха андар Халарлар, Ылырсы, Тӧрт тас, Хойза пилтiрi ааллар кiрче. Пӱӱнгi кӱнде Картойда 24-че ле чуртағҷы саналча. Тӧрт пенсионер, пасхазының чазын ортымахти алза, 40 – 45 часха тиңнелче полар. Анда школа, ФАП, клуб, садығ туразы даа чоғыл. Тӧрт олған школа автобузынаң Кызлассар чӧрче, ол iдӧк Тӧрт тас аалдағы ӱгренҷiлернi тарт чӧрче. Олған садына чӧрер частығ пала чоғыл.
Кызлас аал чӧбiнең Геннадий Пакачаков устапча. Ол аалдағыларны ӧӧнiнде мал-хус тудып ла чуртапчалар тiп чоохтапча. Картой кiчiг аал полчатханы сылтаанда, чуртағҷыларға республикадаң маллар ӱчӱн тӧлег пирiлче. Анда iкi фермер пар, олар герефорд тӧлліг мал ӧскiрчелер.
Картойдаң аал чӧбiнiң кiнiне читiре 7 километр. Ниме-ноо садызып аларға, имнег полызии кирек полза, аалдағылар пос транспортынаң алай чазағ Кызлассар чӧр килчелер. Ағбаннаң неделяда ӱc хати автобус чӧрче. Геннадий Пакачаковтың таниинаң, пеер автолавка чӧргiсчең оңдай пар полтыр, программа хоостыра бензин, садығҷы тоғызы ӱчӱн тӧлирге чарир полтыр. Кызластағы потребительлер пiрiгiзiнiң машиназы, Тӧрт тастағы садығ туразынзар парчадып, Картойда тохтағ ит турарға тимде полтыр. Че аалдағылар аны кирексiбиндiрлер.
Аалның кураторы Хакасияның экономика тилiзiнiң министерствозы полча. Тоғынҷылары чуртағҷылардаңар ундутпинчалар, ӱлӱкӱннерге сыйыхтар тимнеп, тӧремiл кил парадырлар. Кiчiг ааллар санына кирiлгенде, олған площадказы турғызылған. Ирткен чыл аның чарымызы наа орынзар кӧзiрiлген, хоза ниме-ноо алылған. Иргiзi аалның чоғархы саринда полған, анда, тiзең, олғаннар чоғыл даа тiп чоохтапча аал чӧбiнiң пазы, аннаңар аны индiре, палалығ сӧбiрелер чуртапчатхан чирге чағын, кӧзiрерге чарадығ алылтыр.
![](/news/DSCF6834.jpg)
Наа олған площадказы
Аал чӧбi картойдағыларның чуртазын чахсыландырарына хайығ читкiҷе айландырарға кӱстенче. Тасхар чарытхы тартыл парған, сӧп-сап тӧкчең орын парох. «Аэросити-2000» ООО-ның машиназы, неделяда пiр хати килiп, чыылған похсахты тарт парыбысча. Геннадий Михайлович, аал узун, аннаңар пӱӱл сӧп-сап чығҷаң iкiнҷi орынны тимнирi кӧрiлче тiп чоохтапча.
Пӧгiннердеңер чоох парғанда, аал чӧбiнiң устағҷызы Ада чир-суубыс арачылағҷыларына хумартхы тасты турғызарға кӧстег тутчабыс тiп сағыстарынаң ӱлескен. Пу сурығны аалдағылар чуртағҷылар чыылиинда кӧдiртiрлер. «Мының алнында Картой улуғ аал полған. Пеертiн не Илбек Ада чааға отыс кiзi партыр. Ол чааҷыларның аттары ундудылбазын тiп, хумартхы тасты хайди даа турғызарға кирек. Мындағ проектнең ТОС-тар алай ба Хакасияның национальнай паза территориальнай политика министерствозының мариина сығарбыс», – чоохтаан Геннадий Михайлович.
![](/news/DSCF6793.jpg)
Геннадий Пакачаков
Халғанҷы туста мал тутчатханнарны республикабыста сығыс килген узелковай дерматит ағырығ тың сағыссыратча. Картой аал карантин чарлалған орынға кiрбинче, че тиксi Асхыс аймаанда чарлалған сағыбаан саай режимi хоостыра аал чуртағҷыларына малларын хазаадаң сығарарға чарадылбинча. Чыылығда оларға пу сурығ хоостыра искiрiг идiлген, памяткалар ӱлелген, малға азыралны сыныхталған на орыннардаң аларға кирек полчатханына хайығ айландырылған. Февральда паза марттың пастағы кӱннерiнде малларға вакцина турғызылған.
Паза ағырсымнығ сурығлар санында – тоғыс чох полчатханы. Мындағ сидiксiнiс прай кiчiг аалларға теелче. Чииттер дее ӱгредiглерiн тоосхан соонаң пу сылтағнаң тӧреен аалларынзар айланарға сағынминчалар. Мал тудып чуртирға итсе, пос чирлер халбаан даа тiп чоохтапчалар орындағылар.
Чуртағҷыларнаң чоохтазығ
Картойда чуртапчатхан тоғыс сӧбiренiң пiрci Юрий Кайнаковтың сӧбiрезi полча. Юрий Егорович мында тӧреен-ӧскен. Ол 40 чыл комбайнер полып iстенген, аның ӱчӱн «Iстенiс ветераны» атха турысхан. Аның матлама тоғызын Асхыс аймаа паза республика синiнде таныхтааннар, Аарластығ пiчiк читiргеннер. «Тiгiне мин тоғынған иргi комбайн, амды ол, хайди палаларым тiпчелер, хумартхы чiли турча. Пастап пӱдiн полған, пола-пола пасха техниканы тыхтирына кирек ниме-нооны суурып, тооза даа сайал парир», – чоохтапча Юрий Егорович. Итсе, ол ам даа комбайнда тоғынча, часхы-кӱскӱзiн Индiркi Тӧӧ аалдағы фермер хығырза, андар пар киледiр.
Юрий Кайнаков маллар, хойлар тутча. Аның позының техниказы пар, аннаңар отты позы тоғынып алча. Картойда хар илееде чаап парча, пу сылтағнаң сӧбiре пазы малларны хазаадаң олох ла сығарбинчабыс тiп чоохтапча. Аал аразында фермерлернiң не маллары чӧрчеткен осхас. Итсе, закон хоостыра андағ полбасха кирек тiп чоохтанысчалар аалдағылар.
![](/news/DSCF6829.jpg)
Юрий Кайнаков
Юрий Егоровичтiң палалары городта чуртапчалар. Аның хызы Оксана Кайнакова Хакас телевидениезiнде тоғынған. Амғы туста ол Рувикинi, интернеттегi энциклопедияны, хакас тiлiне тiлбестирiнҷе тоғысты апарча. Мындағ оңдайнаң хакас тiлiн интернетке кирерiнҷе тоғысха хозым итче.
Аал чуртазының хайдағ сарилары ӧрiндiрче алай ба хомзындырча тiп сурғанымда, Юрий Егорович Картойның тооза сайал париғаны хомзындырча тiп таныхтаан. «Улуғ частығ кiзiлер тігі чирзер парғлапчалар, оларның чурттары ээн халча. Чииттер пасха чирлерзер кӧсклепчелер. Мының алнында пу аал улуғ полған, пiр чӱсче сӧбiре чуртаан полтыр. Аны 1730 чылда минiң ӧбекем тӧстептiр. Картой аттығ кiзi, пеер килiп, мал тударға чахсы орын, аң-хус, палых пар тiп мында чурт салынарға чараттыр», – ӱлескен сағыстарынаң Юрий Кайнаков.
Юрий Егоровичнең чоохтазып алған соонаң фермерлернiң пiрсiнең чоохтазып алар пӧгiннең аның ибiнзер чол тут сыххабыс. Чолда паза пiр аал чуртағҷызына тоғас парғабыс. Николай Кайнаков Юрий Егоровичтiң туңмазы полтыр.
Николай Егорович хада хонғанынаң пис пала ӧскiрчелер. Улуғ ооллары Асхыс станциязында тоғынчаттырлар. Кiчiглерi 2-ҷi паза 6-ҷы класстарда ӱгренчеттiрлер. Ортын хызы амғы туста Ағбанда ӱзiнҷi курста ӱгретчее ӱгренчеттiр. Хоза тоғынып, позына сыданча, ағаа хоза саңай «пистерге» ле ӱгренче тiп поғдархаснаң чоохтапча паба кiзi.
Николай Кайнаков iдӧк мал тудып чуртапча. Олған пособиезiн албинчабыс тiпче. Аны аларға итчетсе, iҷе-паба чарым чылдаң асхынах нимес хайда-да тоғынарға кирек. Чонға тоғыс тапчаң кiнде дее ӱс ай пазынаң саннаң суурыбысчалар тiп чарытча Николай Егорович.
– Тоғыс тiлирге Асхыссар парарға кирек, че анда даа тоғысха официально аларға хынминчалар. Хысха тусха пирілчеткен тоғыстар таап, парыстанчам. Пенсияа парарға стажым читпинче. Мағаа ам 60 час. Вахтанаң тоғынарға итчетсе, кирi кiзiнi аларға пiрдеезi хынминча, – таныхтапча Николай Кайнаков.
Аның чооғынаң, палалары аалзар айланарға сағынминчалар. Тоғыс чохта даа чииттер нименең айғазарлар за?
Хомзынысха, фермернең чоохтас полбаабыс, ол пiстiң сурығларыбысха нанадырарға хынмаан. Итсе, улуғ нимес аалда пос киреен хайди пастап аларынаңар чӧптерiн истiп аларға, арса, чииттерге дее туза поларҷых.
Аал орамазынҷа пастырчадып...
Хай пiрее аал-городтарда часхы чағдапчатханы пiлдiрчетсе, Картойда хысхы часхаа теес пирерге хынминчатханға тӧӧй полған. Анда улуғ хырлас алай ба кӱрген айы турчатхан осхас – чазылар, тағлар, ағастар аппағас турғлапчалар, тура хырларында андағох халын хар тыып парып чатча.
Кӱн ортызында хайын чӧрчеткен чуртағҷылар тасхар пiлдiрбинчеткеннер. Пiске иблеп чӧрерге килiскен. Ол-пу турада кiзi чуртапчатханын алай ба чуртабинчатханын iстер пастыра пiлiп ал турғабыс. Чолдаң оградазар саарсых азах чолыҷах чох полза, анда кiзi чуртабинчатханын киречiлепче, чолыҷах пар полза – кiрчебiс. Азынада таныхтирбын, кӧп тура алнында пӧзiк кӧртiктер тастал партыр, кӧзенектер пӱдiн ниместер паза хырларда тизектер пiлдiрчеткен. Пiлдiстiг, андағ туралар трубаларынаң тӱдӱн сыхпинчатхан. Ӧӧнiнде аалның чоғархы саринда. Анда тастал парып, ээзi чох халған улам кӧп тура пiлдiрчеткен.
![](/news/DSCF6773.jpg)
Тастал парған ибіҷек
Сымзырых. Аар пахлапчабыс, пеер харахсынчабыс, кiзi хайынғаны кӧрiнминче, адайлар даа ӱргенi истiлбинче... Тӱрчедең улуғ нимес тураҷах кӧзенеенде ир кiзiнiң омазы кӧрiн парды. Ол, пiстi сизiн салып, ограда тастынзар сыхты. Изеннезiп алды, че ады-солазын адирға хынминча. «Сабланарым килбинче», – тiпче ол. Андағ даа полза, хабарҷыларнаң чоох-чаахнаң турча, ибзер кiрерге маңзырабинча. Хайди таныхтаан сабланысха хынминчатхан ирен, Картойның индіркі саринда ол ла чуртирға халтыр. Хонҷыхтары тiгi чирзер наныбыстырлар... Хайзыларын палалары постарынзар апарыбыстырлар. Пiстiң матырыбыс аалның пу саринда чалғызан хоных апарча, мында ээзi полча тирге чарир. Итсе-де, хонығым даа улуғ нимес тiпче ол.
– Мин малларымны хаҷанох ӱзібіскем. Оларға азых тимнирге кӧп ахча хорапча. Че ат тутчам. Пу аалда, тiзең, маллар ӧскiрiп чуртапчатхан пенсиядағылар ла халғаннар. Ам чуртапчатханнар сын чирзер парыбыссалар, мында кiзi халар ни? – холын пулахтатча ирен.
Аалның ортызында iдӧк чалғыс ирен чуртапча. Ады Никита. Ол тынағда. Картой аал ӧзiмнерге, чистектерге пай орында орныхча тiпче ирен.
– Мында ханҷа даа мал ӧскiрерге чарир. Чирлер кӧп, покостар даа хандыра! От хойығ ӧсче. Пiр-iкi хаалағ идiбiсчезiң, арығда пол парчазың. Анда чайғызын харағат, хызылғат прай ӧсче. Мискелер суғ хазында пыҷыраплачалар. Кӱннiң дее парып, кiчиҷектернi теерiп ал турарға чарир. Хысхызын тоғылах яблахнаң тустаан миске хандыра нооза! Торым хузухха Тӧрт тастаң пис-алты километр артиинаң оортах парарға кирек. Чииттер удаа хузухтап чӧрчелер. Олар, аны теерiп, андох садыбысчалар алай ба аалдағы садығҷыларға пирiбiсчелер,– чоохтапча Никита.
Ирен электриктер ағаа наа счетчик турғыс пиргенiне морсынча. Аның туразының хыриндағы столбада иргi cчетчиктi нааға алыстырыбысханнар. Ол хайдағ кӱн, ай паза чыл прай кӧзiтче, нинҷе час полчатханын даа пiлiп аларға чарир. Че анзы счетчиктiң ӧӧнi нимес.
– Амды пiреезi чарытхымны оғырлапчатса, «хыйға» счетчик аннаңар электриктерзер сах андох искiрiбiзер одыр (хатхырча. – Авт.). Аннаңар кiзi позы ла хоратхан чарытхы ӱчӱн тӧлепче. Специалистке счетчикті пӧзiк арах iлдiр саларға сурынғам. Маллар, хычынып, мӱӱстерiнең аны сындыр таа саларлар нооза. Алай ба олғаннар ойын пазында тееп парарлар. Че электрик проект хоостыра ол чирдең пiр метр 60 cантиметр пӧзiкте турғызыларға кирек тiп минi тӱзеткен. Аннаңар мин паза тапсабаам. Олар тоғыстарын артых ла пiлче полбастар ба... Амды мындағ счетчиктер аалдағыларға прайзына турғызарлар тiп искем. Сын ма, чох па, анзын пiлбинчем,–чооғын узаратча чурт ээзi.
Аалда садығ туразы чохтаңар, картойдағылар паза ылырсыдағылар Кызлас паза Тӧрт тас аалларзар ниме-ноо аларға чӧрче осхастар. Пу iкi кiчiг аалда садығнаң айғаcса даа, парыстан полбассың, неке. Андағы товарны алҷаң даа кiзi чоғыл нооза, туралар хуруғ турғлапчалар.
– Аалда ээн туралар кӧп полтыр, – тiпчем мин.
– Син алҷаасти чоохтанчазың, – тӱзетче минi тынағдағы ирен. – Амғы туста чон кӧйтiкнең чуртапча. Пу ибiркi тураларның паза чирлернiң прайзының ээзi пар, олар городта чуртапчалар, санға мында турчалар. Анаң «Хакасияның кiчiг паза ыраххы аалларын хайраллиры паза тилідері» хазна программазынҷа хайдағ-да тӧлег алча осхастар, – нандырча ол.
Аалдағылар пес одынарға, лесничестводаң билет алып, одың тартча одырлар. Мының алнында сӧбiрее 25 кубометр пирҷең осхастар, амды – 20.
– Лесничествоның специализi кӧзiт пирче, хайда ағас узурарға. Аны сырнаң таңмалап салчалар. Ағас сығарған соонаң ол орынны, салаалардаң арығлап, иптiг артыс сал турарға киректелче. Минiң тракторым пар, одың тартып алчам. Сидiксiнiс чоғыл, техника чохтар ағас ағыл полбин ирееленчелер, кiзi чаллапчалар. Ам ағас узурарынаң кирек хатығ, билет чох ағас тартарға чарабас – штрафтар улуғ! – чооғын тоосча Никита.
Картойда истенчебіс
Аал пазында пiр иптiг тураҷах ырахтын харахха тасталча. Ноға пiс ағаа хайығ салғабыс? Ол ӱр ниместе пӱдiрiлгенге тӧӧй, трубадаң тӱдӱн кӧдiрiлче, ограда тасты арығлалых.
Боргояковтар сӧбiрезi Ағбанда чуртапчаттыр. Картойда аарлар тутчаттырлар. Тынаға сығыбысханда, аалзар улам удаа кил парчалар. Iдӧк чайғызын аалда ӱӱҷiк тамаан ӧскiрiп чуртапчаттырлар.
– Аалда тӧреен-ӧскенде, чирнең айғазарға хынчабыс. Городта чуртапчатсабыс таа, хаҷан даа дача тутхабыс. Анда даа прай оох-теек ниме маңат ӧсче. Итсе-де, Картойда даа чир чахсы. Помидор, перец ле пызарға маңнанминча. Хараалар соохтар нооза. Оларға теплица кирек, – чоохтапча Алевтина Михайловна.
Картойзар сӧбiре удаа кил парча. Аарларны хайығ чох артызарға чарабас. Олар узубинчалар, пiр орында чыыл парып, мӧӧт чiпчелер. Аар тударынаң олар чииттеңӧк айғас парирлар. Мының алнында оларны тынағ кӱннерiнде ле кӧрерге кил турҷаңнар, пенсияа сых парғанда, аалзар удаа чиде тӱсчелер. Мӧӧт халза, аалдағыларға садыбысчалар. Аалда олар истенчелер.
– Картойда сотовай палғалыс хомай нимес, интернет ле кӧмес майың тоғынча. Фермерлер пар. Олар маллар ӧскiрчелер. Палалар даа аалда пар, че олар хысхызын ибдең сыхпиндаачалар. Чайғызын олған площадказына тол парчалар. Пiстiң дее пархалар, городтаң килiп, аал палаларынаң ойнирға чӱгӱрiбiсчелер. Фермерлернiң маллары ла чархастығлар. Олар уғаа кӧп, аал аразынҷа пойли пазыс чӧрчелер. Аннаңар палаларны хайығ чох артызарға чочынчабыс. Олғаннар, олардаң хорығып, тисчелер, – тiпче чурт ээзi.
Мының алнында аалда литвалар, эстонецтер, немецтер кӧп чуртаҷаң одырлар. Олар пик чуртаптырлар. Ам аалда оларның пала-пархалары даа халбаан.
– Аалда сiрерге ниме чидiспинче? – айланғам чурт ээзiнзер.
– Картойда улуғ даа нимес садығ туразы полған полза, чахсы поларҷых. Городтаң килчетсебiс, аны-мыны аларға удаа ундут салчабыс. Анаң Кызлассар алай Тӧрт тассар парарға килiсче. Картойда садығ туразы полған полза, андар ла пар кил турарҷыхпыс. Аннаң пасха, ағас тартчатхан улуғ машиналар най кӧп. Улуғ КамАЗ-тар, тайғадаң ағас тартып, аар-пеер удаа чӧрчелер. Оларның соонаң тозын тур халча, – чооғын узаратча Алевтина Боргоякова.
Мының алнында Кызласта хайах паза сыр сығарҷаң комбинат тоғынҷаң одыр. Андар хыриндағы аалдағылар сӱттерiн пир турҷаңнар. Амды аалда предприятиелер чоғыл, аннаңар чииттер дее халбин парир. Итсе-де, прай даа аалларда мындағ кирек, тоғыс чохтаңар, чииттер аалдаң городсар алай ба аймах кiннерiнзер чуртирға кӧсклепчелер.
Андағ даа полза, Картойда халғаннарны городсар алай ба аймах кiнiнзер кӧзерге пiр дее оңдайнаң чӧптеп полбассың. Улуғ городтағы суум-саамға пас сыстап сыхча тiпчелер олар. Анзы андағох, пу аалда хусхаҷах тапсапчатханын даа истiп аларға чарир нооза. Анда андағ сымзырых, амыр.
![](/news/DSCF6856.jpg)
Алевтина Боргоякова
Анда ӧӧнiнде хакастар чуртирға халғаннар, хайзылары тӧреен тiлнең не чоохтасчалар. Пархалары городтаң килзелер ле, аға-ууҷаларын орыс тiліне ӱгрет саларға порастанчалар. Че чуртас тооза пос тiлінең чоохтасчатханнарға анзы хорғыстығ нимес.
Картойдағылар кiчiг аалларны тилідер программаа кiр парғанына ӧрiнчелер. Мының алнындох аалдағылар суғ чох ирееленгеннер. Часхызын ибдегi насостардаң хумнығ суғ сых турҷаң. Удаа хара сууҷахты ибзер тазирға килiсчең. Ӧрiнiске, арығ аал хыринда ла орныхча. Кемнің транспорт пар, олар суға Кызлассар чӧр турғаннар.
Программа тоғын сыхханда, картойдағылар иң пастап суғ суриин пӧк пирерге сурынғаннар. Оларның айланызы хайығ чох халбаан – аалдағыларға суғ скважиназын саап пиргеннер. Картойдағы чуртағҷылар ӱлгӱ оларға хайығ айландырғанына матап ӧрiнчелер паза ниик тыныбысханнар. Че ол тустаң кӧп чыл ирт парған. Чуртаан туралар ээн тур халғаннар, скважиналардаң суғ сығарар кiзi дее халбин парир. Соонаң пуох программаҷа чарытхы тартылған, че амды нинҷе-де ле столбада чарытхы чарыпча. Анзы аалға читкіҷе нимес тiпчелер олар.
Хысхы туста пу аал, халын чорғаннаң чабын салып, узупчатханға тӧӧй полған. Хайди постары тiпчелер картойдағылар, мында чуртас чайғызын хайнап сыхча, чон ӱӱҷiк тамаанаң, малға от тимнирiнең, чистек теерерiнең айғасчатса.
Сомнар Альбина Чистогашевани
Автор :
Татьяна Кыштымова, Оксана Сунчугашева
Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 1 | 2 |
3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 |
17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 |
24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде