Чуваштар пар, тіл чоғыл
10.04.2024
Хабарлар
![Чуваштар пар, тіл чоғыл Чуваштар пар, тіл чоғыл](/upload/iblock/d03/ycje6ochy459cyxbfwu7tgczb7094o0f.jpg)
Светлана Петрова, Валентина Михайлова, Александр Романов, Людмила Ефремова, Зоя Петрова
Хакасия – прайзыбыстың ибі. Чувашскай Республикада чон тығырама чуртаанда, 1952 –1962 чылларда андағы чонны Сибирьнің регионнарынҷа тарат сыхханнар. Мында чуртаҷаң чирлер кӧп полған паза тоғынҷылар киректелген. Хакасияда чуваштар ӧӧнінде Томыҷахтар аалында чурт салынғаннар, анда олар ам даа кӧп
Чувашияда пір аал турча, нинҷе-де метр пазынаң ікінҷізі, соонаң ӱзінҷізі. Хыра даа тартчаң орын чох полған одыр. Улуғ частығлар тӧреен чирінең кӧзерге хынмааннар. Пала чох алай ба пір-ікі палалығ чиит ирепчілер кӧзерге тимдезін искіргеннер. Оларға ӧнетін билеттер пирілген. Амғы чуртағҷыларның олар ам даа хайраллалчалар.
Светлана Николаевна Петрова, Валентина Михайловна Михайлова, Александр Николаевич Романов, Людмила Михайловна Ефремова, Зоя Юрьевна Петрова Ағбан пилтірі аймаандағы Томыҷахтар паза Тутатчиков аалларда чуртапчалар. 50 – 60 чылларда олар іҷе-пабаларынаң хада, Чувашиядаң Сибирьзер кӧзер программада аралазып, Хакасиязар читкеннер. Хайзы-да мында тӧреен.
Зоя Петрова кӧскенін чахсы оңнапча. Ағаа андада 20 час полған. Ол сағысха кирче:
– Прай колхознаң кӧскебіс. Кемнің нимені хабарға кӱзі читкен, аны апарған. Ибдегі ідіс-хамыс, тӧзек-частых, кип-азах паза даа пасхазы. Хай піреезі таңахтарын даа хапха сухлап алған. Вагоннарда чон тығырама полған. Пеер чидіп алар ӱчӱн пір ле неделя кирек полбаан. Удаа таарлағ тартчатхан поездтерге орта пол парҷаңмыс. Тимір чол линиязы, тізең, пір ле. Аннаңар оларны иртірерге киректелген. Пірее туста кӱн тооза тур салҷаңмыс. Пар сыхсабыс, пазох поездке орта пол парҷаңмыс, хатап иртірерге киректелген. Чадап-чудап чидіп алғабыс. Вагонда килгеннернің кӧбізі Хызыл аалда (амғы Томыҷахтар) чуртирға хыныбысхан.
Хакасиядағы чазыларға аалҷылар хайхап партырлар. Олар мындағ кӧп чирні кӧрбеен полбастар ба. Мында пір аалдаң пасхазынзар чазағ чит полбассың. Ат алай ба транспорт кирек.
Хайди чоохтапча Александр Романов, аның туғаннары, Чувашиядаң Хакасиязар килзелер, ол ла чазыларзар харахсынча одырлар, морсынчалар. Пос чирінде андағ нимені кӧрбинчеткенде, хайди хайхастығ кӧрінмес се?!
Ырахтын килген чон наа орында ээлен сыххан.
– Хайди мағаа чоохтаҷаң іҷем, пастап олар аалдағы улуғ нимес тураҷахтарда чуртаптырлар. Пір турада нинҷе-нинҷе сӧбіре. Олар аал колхозында інек сағҷаң, хадағҷы полып тоғынып пастаптырлар. Олох туста килгеннер посха туралар пӱдіргеннер. Орындағы ӱлгӱ оларға пилорамадаң тикке ағас позыттыр. Ідӧк мал-хус хоных ӧскірерге пиртір. Пастағы ораманы чувашиядағылар пос чирінің кіні Чебоксары городтың адынаң адап салтырлар. Прайзы пілген, Чебоксары орамазында чуваштар чуртапчалар. Соонаң Набережнай орама пӱт парған, анда ідӧк килгеннер чуртапча, – сағысха кирче Александр Николаевич.
Аал чуртағҷыларының 80 проценті чуваштар пол парған. Соонаң аалда клуб, ФАП, олған сады, школа пӱдірілген. Олар, мында чуртап, пос пайрам-ӱлӱкӱннерін таныхтап турҷаңнар, пос чиистерін тимнеҷеңнер. Кӱрген айының 7-ҷі кӱнінде христианнар Кӧлеедені таныхтапчатсалар, чуваштар – Сурхурині. Cурхури «хой азағы» тіп тілбестелче. Пу ӱлӱкӱнде хоных хонмаан чиит оол-хыстар хараазын хой азахтарын палғап турҷаң одырлар. Кӱн сыхса, хазаазар айланып, хайдағ хойға палғаанын кӧрҷеңнер: хой ах тӱктіг полза, постаң оолның алай ба хыстың хонғаны абахай паза ах састығ полар, чохыр полза – соғын, хара тӱктіг полза – оолның алай ба хыстың кӧӧленгенінің cазы хара полар. Пуох туста уннаң паза киндір ӱренінең улуғ песте оох халас итчелер.
Тиксі алза, чуваштарның кӧп ӱлӱкӱн. Той-пайрамнарда олар постарының национальнай кип-азаан кис сал турҷаңнар. Томыҷахтар паза Тутатчиков аалларда чуртапчатхан ипчілернің полғанының на сундуғында андағ кӧгенек пар. Че, хайди тіпчелер чуртағҷылар, оларны пірее-пірее ле кизер сылтағ полча.
Чуваштар ах кӧгенектерін чібекнең хоостаҷаңнар. Мының алнында товар аймаа кӧп полбаҷаң нооза. Пайрамнарда полған на кізі сіліг поларға хынадыр. Аннаңар олар ах кӧгенектерін аймах ӧңніг чіптернең, хоостар салып, чазаҷаңнар. Соонаң, тізең, олар ибдегі наволочкаларны, одеялоларны, полотенцелерні прай чібекнең чазап сал турҷаңнар. Чиит оол армияа парчатса, аны хайди даа чібекнең тігілген полотенценең ораап салҷаңнар.
– Мының алнында сіліг кип-азах алар ахча чох полған нооза. Киндірні хурудып, кӧгенек тікчеңнер, аннаң аны чазаҷаңнар. Минің ибде орған алтында ам даа тікчең машина пар. Тӱк-тӱк, тӱк-тӱк тіп тохлапча ол,– cағысха кирче Зоя Петрова.
Монисто, тізең, чуваштарның иң саблығ чазанҷығы полча. Хакас ипчілер поғо кисчелер, чуваштар – монистоны. Олар тастындағы кӧрімінең пасхалалчатсалар даа, че пӧгіннері тӧӧй – чазанҷыхтар ипчіні, аның хазиин хара ниме-ноодаң арачылапчалар. Мының алнында монистоны кузнецтер ит турҷаңнар. Кӱмӱс ахчаларны, нинҷілерні, аарлығ тастарны, коралларны ӱтебізіп, аны иске тағырап салҷаңнар. Пас чӧрчетсе, олар сыңырасчалар, аннаңар оларны чонда «шумельки» адап салғаннар. Анзы хара ниме-нооны чочытча одыр. Ідӧк монистода ахча кӧп хаптырылых полза, ол син сӧбіре пай чуртапчатханына саналҷаң.
Хакасиядағы чуваштарның прайзының монисто чоғыл. Томыҷахтар аалының библиотека тоғынҷызы Светлана Петрова позында пір чазанҷыхты тутча, че анзын даа иптирге кирек. Хайди ол тіпче, амғы монистоларзар кӱмӱс ахча тағырабин сыхтылар, оларның орнына пластиктең иділген ахчаҷахтар. Аны кис чӧрерге ниик ле полбас па?
Зоя Петрова, Чувашияда хоных хон салып, Хакасиязар ирінең хада килген. Мында оларның ікі хыс тӧреен. Олар даа хоных тӧстирге чит парғаннар.
– Пеер килер алнында, хонғаныма теем, сині хада албаспын, ачығ суғ кӧп амзапчазың. Че ол, тоғызынаң табыраанҷа саназыбызып, хыримда тур тастабысхан. Паза амзабаспын тидір, хада парарбын. Мында неделяҷа сыдасхан, орындағы иреннернең танызып албаанҷа... – хатхырча Зоя Юрьевна. – Чирімде, тізең, ікі пиҷем халған. Олар изен-хазыхтар. Піс удур-тӧдір видеопалғалыс пастыра чоохтасчабыс. Олар мині андар ла хығырчалар, іҷе-пабабыстың туразы ээн турча, айлан, анда чуртирзың тіпчелер. Мин, тізең, нимее андар парарбын. Чалғысхан анда чуртирбын ма? Палаларым прайзы мында, олар чох анда мағаа итчең ниме чоғыл. Олар Чувашиязар парарға хынминчалар. Мин ибде тӧреен чирімнің сарын-кӧглерін ойнадыбыссам, хыстарым чарханчалар. Мағаа, тізең, пос сарыннары им-том осхас нооза.
Піс ибде орыстапчабыс. Че палаларым хылығым тутырып алзалар, мин чуваш тіліне кірібісчем (хатхырча. – Авт.). Пос тілінең аахтазам, пір-ікі ле піліп алчалар. Орыс тілінең сағынғанҷа, ундут таа салчам ниме ӱчӱн айнам тутханын.
Чувашиядаң килген сӧбірелернің палалары пос тілін ундут сыхханда, 90 чылларда Томыҷахтар аалындағы ортымах школаның директоры Александра Прокопьевна Матвеева Чувашскай Республиказар ӱгретчі тілеп айланған. Андартын институтты наа ла тоосхан ікі специалист килген. Олар мында иптіг ле тоғын париғаннарында, ӱгредіг киреенде алызығлар пол сыххан, пірге хазна сыныхтағларын кирібіскеннер. Олғаннарға экзаменге тимненерге тус читпинчеткен сылтаанда школада чуваш тілі иртірілбин сыххан. Тоғынарға килген ӱгретчілер, хоза курстар иртіп, мындох тоғынарға халғаннар паза ирге парыбысханнар – чуваштарғаох.
Амды пу тілні аалда испессің дее. Нымах-чоохтар хығырарға итселер, аалдағылар библиотеказар килчелер. 2018 чылда библиотека тоғынҷызы Светлана Петрова Чебоксарызар семинарға чӧрген. Аалдағылар библиотекаа 20 муң салковайға кинделер ағыл пирерге чахааннар. Светлана Николаевна чуваш-орыс тілінең пазылған 70 азыра экземпляр ағыл килген. Амды олар библиотекада иң кӧріндіре орында турчалар. Улуғлар, кічіглер алча одырлар.
– Аалда аймас парған сӧбірелер кӧп. Библиотекада піс ам даа палаларның национальнозын таныхтапчабыс. Пірееде паладаң аның нациязын сурзаң, ол чідірінібісче, таң, ол орыс, таң, чуваш. Пір оолах, тізең, сыбыра позын хакаспын адапча. Фамилиязы Кайдараков. Пабазы – хакас, іҷезі – орыс, – тіпче Светлана Петрова.
Амды Томыҷахтарда ӧӧнінде кӧскен ирепчілернің палалары паза пархалары халғаннар. Мин олардаң сірер мында кибір-чозахтарың, тілні хайди хайраллапчазар тіп сурғанымда, Валентина Михайлова піди нандырған:
– Амды хайраллаҷаң ниме халбаан. Пістің палаларыбыс чуваш тілінең чоохтаспинчалар. Піс, улуғлар, позыбыс аразында даа аннаң тіл алыспин сыхтыбыс. Орыс тілліг полғлап парғабыс нооза.
Чуваш ӱлӱкӱннері дее мының алнындағы чіли удаа иртірілбин сыхтылар. Итсе-де, 2022 чылда Чувашиядаң Хакасиязар кӧскеннең 70 чыл ирт парғанынаң улуғ частығ чуртағҷыларны алғыстааннар. Клубта улуғ пайрам иртірілген, национальнай кип-азах кискебіс, пирогтар тимнеебіс. Концертке хонҷых аал чӧптерінің, Хакасияда чуртапчатхан аймах чоннар пірігістерінің устағ-пастаа килген, пайрамнаң алғыстаан. Че амды иң пурун кӧскеннердең ікі-ӱс ле сӧбіре халған, неке.
Томыҷахтағылар Россияда паза Хакасияда чуртапчатхан чуваштарға поғдархапчалар. Россияда иң саблығ чуваш – ол Василий Иванович Чапаев, неке. Ол 1887 чылда кӱрген айының 28-ҷі кӱнінде Чебоксарскай волостьта тӧреен. Пістің республикадағыларның аразында 2010 – 2015 чылларда Хакасияның хазых хайраллаҷаң министрі полған, Хакасияның саблығ имҷізі Владимир Григорьевич Титовты; Хакасияның пазы устағ-пастааның устағҷызы, республиканың спорт министрі полған, Россияның саблығ тренері, Хакасияның физическай культураҷа паза спортча саблығ тоғынҷызы Валерий Васильевич Денщиковты адирға чарир. Валерий Васильевичтің устаанынаң СССР-ның 43 спорт узы, чоннар аразындағы классча тӧрт ус тимнелген. Аның спортсменнері Россия, СССР, Европа, тилекей марығларында чиңісчілер паза призерлар полғлааннар.
Томыҷахтар аалынаң 2017 чылдаң Марина Ощенкова устапча. Ол Хакасияда тӧреен-ӧскен, че чилегелері ідӧк Чувашскай Республикадаң. Марина Васильевнаның искіриинең, 2011 чылда Томыҷахтар аалының клубында «Пилеш» чуваштарның культура кіні тӧстелген. Аннаң Владимир Михайлович Владимиров устаан. Кіннің ӧӧн пӧгіні – чуваш тілін, культуразын, кибірлерін хайраллиры паза тилідері. Олар республиканың пайрам-ӱлӱкӱннерінде удаа араласханнар. Че...
– Нинҷе-де чыл пазынаң аннаң устир кізі чох пол парған. Аннаңар аны саннаң сығарарға киліскен. Организациянаң устир кізі таппинчам. Піс ол-пу ӱлӱкӱннерге, чыылығларға пар килчебіс, че аннаң сыбыра айғазарға пірдеезі хынминча. Мағаа, тізең, чарабас. Че аны тастирға пір дее чарабас тіп сағынчам, – тіпче аал чӧбі пазы Марина Васильевна.
Сом Альбина Чистогашевани
(Хакасия правительствозы, национальнай паза территориальнай политика министерствозы хабазиинаң сығарылған)
Автор :
Оксана Сунчугашева
Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 1 | 2 |
3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 |
17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 |
24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде